Η ανακάλυψη των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944 έχει προκαλέσει διεθνή αίσθηση, με τη βρετανική εφημερίδα Guardian να αφιερώνει εκτενές ρεπορτάζ στο ιστορικό γεγονός. Τα σπάνια οπτικά ντοκουμέντα, που ήρθαν στο φως έπειτα από δεκαετίες αφάνειας όταν εμφανίστηκαν προς πώληση σε διαδικτυακή πλατφόρμα, θεωρούνται εξαιρετικής σημασίας για την κατανόηση μιας από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ελληνικής ιστορίας.
Μαρτυρίες που παίρνουν σάρκα και οστά
Ο 96χρονος Βαγγέλης Σακκάτος, βετεράνος της Αριστεράς που ζει μόλις ένα μίλι από το σκοπευτήριο της Καισαριανής, περιγράφει τη συγκίνησή του βλέποντας τις φωτογραφίες: «Ο ηρωισμός τους ήταν μυθικός. Τα χρόνια μπορεί να έχουν περάσει, αλλά εγώ δεν έχω ξεχάσει». Στα 96 του, δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα έρθει η στιγμή που θα μπορούσε να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές αυτής της τραγωδίας.
Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να περπατούν προς το σημείο εκτέλεσης με το κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας χωρίς φόβο την κάμερα. Οι 200 κομμουνιστές σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες ημέρες νωρίτερα. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, πήγαν στο θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια σε μια τελευταία πράξη αντίστασης.
«Είναι άλλο πράγμα να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις», σημειώνει ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που κάνει ξεναγήσεις στο Σκοπευτήριο. «Τώρα ξέρουμε ότι αντιμετώπισαν το εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια υπερηφάνεια, αλλά και υψώνοντας τις γροθιές τους».
Ιστορική σημασία και πολιτική της μνήμης
Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες δημοσιεύτηκαν στο eBay από τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κρεν, δεν ήταν γνωστό αν τέτοια ντοκουμέντα υπήρχαν. Η μαρτυρία για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασιζόταν στις χειρόγραφες σημειώσεις που είχαν πετάξει από τα φορτηγά καθώς τους οδηγούσαν στο θάνατο από το στρατόπεδο των Χαϊδαρίων.
Το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε την Παρασκευή ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον συλλέκτη για την αγορά των φωτογραφιών, που αποσύρθηκαν από την πλατφόρμα. Οι εικόνες, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον υπολοχαγό της Βέρμαχτ Χέρμαν Χόιερ, χαρακτηρίστηκαν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας».
Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς, που θεωρούνται το αποκορύφωμα της κομμουνιστικής αντιναζιστικής αντίστασης της χώρας, έχουν ενεπνεύσει ποιητές, τραγουδοποιούς, ζωγράφους και κινηματογραφιστές. Λίγα γεγονότα στη συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέμεινε πάνω από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν ασκήσει τόσο ισχυρή επιρροή.
Επιπτώσεις στη σύγχρονη Ελλάδα
Για δεκαετίες, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ελλάδας θεωρούνταν παράνομο και η μνήμη γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς απαγορευόταν. Μέχρι την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, οι διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποίησαν τον ρόλο που διαδραμάτισε η Αριστερά στην Αντίσταση.
«Επιτέλους, έχουμε οπτική επιβεβαίωση αυτού που στοιχειώνει την ελληνική αριστερά εδώ και δεκαετίες», δηλώνει ο Κώστας Καρποζίλος, καθηγητής ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Αυτές οι εικόνες θα ανοίξουν το δρόμο για μια αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα».
Ενδεικτικός του κλίματος έντασης ήταν ο βανδαλισμός της μαρμάρινης πλάκας που τιμά τη μνήμη των 200 από ακροδεξιούς μέσα σε λίγες ώρες από τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών. Ωστόσο, την Παρασκευή, το μνημείο ήταν καλυμμένο με κόκκινα γαρίφαλα, απόδειξη της αύξησης των πολιτών που ήθελαν να αποτίσουν φόρο τιμής.
«Δεχόμαστε καταιγισμό τηλεφωνημάτων από απογόνους των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν να επιστρέψουν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα», εξηγεί ο Αναστάσης Γκίκας από το Τμήμα Ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. «Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια, ώστε να μπορούν όλοι να τις δουν».
Η συλλογή εκτιμάται ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες, ορισμένες με τη χειρόγραφη σημείωση «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της σφαγής. Ελληνες ιστορικοί πιστεύουν ότι η ανακάλυψή τους όχι μόνο θα βοηθήσει στην έρευνα για τις φρικαλεότητες της ναζιστικής εποχής, αλλά θα δημιουργήσει χώρο για περαιτέρω συζήτηση σχετικά με τον αιματηρό Εμφύλιο Πόλεμο που ακολούθησε την απελευθέρωση της χώρας.
